Theo thư tịch cổ Chăm[1], thuở còn chưa lên ngôi, Po Klaong Girai khi ấy có tên là Ja Taol, xuất thân trong cảnh nghèo khó và mang trên mình căn bệnh ghẻ lở. Trong những tháng ngày cơ cực ấy, Ja Taol và Po Klaong Car kết nghĩa bạn bè, cùng nhau gánh trầu rong ruổi qua các vùng làng để mưu sinh. Chính trong một lần như vậy, một điềm lạ huyền bí đã xuất hiện: hai con rồng thiêng từ đâu bay đến, tìm đến Ja Taol và dùng lưỡi liếm sạch những vết ghẻ lở trên thân thể ông. Sau sự kiện kỳ lạ ấy, Ja Taol dần khỏi bệnh. Đối với người Chăm, hình ảnh rồng thiêng không chỉ là một chi tiết kỳ ảo, mà còn được xem như dấu hiệu của trời đất, báo trước một số mệnh đặc biệt đang được trao gửi cho con người.
Po Klaong Car là người bạn chứng kiến tận mắt điềm báo ấy. Từ một người bạn đồng hành trong những ngày cơ hàn, ông trở thành người sát cánh cùng Ja Taol trên con đường đi đến vương quyền. Khi Ja Taol lên ngôi, lấy hiệu Po Klaong Girai, Po Klaong Car được trọng dụng và trở thành một vị đại thần trung thành, cùng nhà vua trải qua nhiều thử thách và biến cố.
Trong truyền thuyết về cuộc giao tranh với quân Miên, Po Klaong Car còn được nhắc đến như người đồng hành cùng nhà vua trong một cuộc đấu trí kỳ lạ. Bằng trí thông minh và sự mưu lược, hai người đã tạo nên hình ảnh “ngọn tháp gạch sống bằng lá chuối”, khiến đối phương kinh sợ và cuối cùng phải khuất phục. Câu chuyện ấy, dù mang đậm màu sắc huyền thoại, đã góp phần khắc họa Po Klaong Car như một con người không chỉ trung thành mà còn có trí tuệ và tài năng đặc biệt.
Sau khi đất nước ổn định, Po Klaong Car tiếp tục cùng Po Klaong Girai chăm lo cuộc sống của cư dân. Ông có công tập hợp nhân lực, giúp nhà vua đắp đập, đào mương, dẫn nước, khai mở ruộng đồng và phát triển hệ thống thủy lợi. Từ dòng nước được dẫn về ruộng đồng, mùa màng trở nên tươi tốt, đời sống cư dân ngày càng no đủ. Bởi vậy, trong ký ức cộng đồng, Po Klaong Car không chỉ là một vị đại thần mà còn là người góp phần tạo dựng cuộc sống và sinh kế cho cư dân Chăm.
Đặc biệt, trong ký ức truyền miệng được lưu truyền qua nhiều thế hệ tại làng Bàu Trúc, Po Klaong Car lại hiện lên với một vai trò thiêng liêng khác, vị Tổ nghề gốm, người được cộng đồng tin rằng đã truyền lại nghề làm gốm cho cư dân trong làng. Ông được nhắc đến cùng người vợ là bà Nai Lilang Taban Mưh, hai nhân vật được người dân tôn kính như những vị tổ nghề và đấng bảo hộ của làng gốm Bàu Trúc.
Theo truyền thuyết dân gian, thuở xa xưa, Po Klaong Car và bà Nai Lilang Taban Mưh đã tìm thấy nguồn đất sét quý giữa vùng đất Bàu Trúc. Từ thứ đất tưởng như bình thường ấy, qua bàn tay con người, những hình hài đầu tiên của đồ gốm dần được tạo nên. Ông bà truyền cho cư dân cách nhào đất, nặn hình hoàn toàn bằng đôi tay, cách xoay chuyển cơ thể quanh sản phẩm thay vì dùng bàn xoay, rồi dùng rơm, củi và lửa ngoài trời để nung gốm. Những kỹ thuật ấy được truyền từ người này sang người khác, từ thế hệ này sang thế hệ khác, trở thành một phần ký ức nghề nghiệp đặc biệt của cộng đồng Chăm Bàu Trúc.
Điều kỳ lạ là nghề gốm ấy không chỉ được người dân nhìn nhận như một phương thức làm ra vật dụng, mà còn được xem như một nghề được trao truyền và chở che bởi các bậc tiền nhân. Đất, nước, lửa và đôi bàn tay hòa quyện với nhau, tạo nên những sản phẩm mang dấu ấn riêng của Bàu Trúc. Mỗi lần người thợ lấy đất, nhào đất, tạo hình và đưa sản phẩm vào lửa, trong ký ức cộng đồng dường như vẫn có bóng dáng của những người đầu tiên đã truyền lại nghề.
Không chỉ gắn với nghề gốm, truyền thuyết địa phương còn lưu truyền rằng Po Klaong Car và bà Nai Lilang Taban Mưh từng giúp cư dân Bàu Trúc trao đổi, buôn bán sản phẩm gốm và trầu cau với các vùng lân cận. Từ những sản phẩm được tạo nên từ đất quê hương, nghề gốm dần trở thành sinh kế và gắn kết cộng đồng làng.
Bởi những công lao ấy, qua nhiều thế hệ, người dân Bàu Trúc vẫn thành kính tưởng nhớ Po Klaong Car và bà Nai Lilang Taban Mưh. Hai ông bà không chỉ được nhắc đến như những người truyền nghề mà còn được cộng đồng tôn kính như những vị thần bảo hộ, những bậc tiền nhân đã đặt nền móng cho nghề gốm của làng. Tại đền Po Klaong Car, những câu chuyện về ông bà tiếp tục được kể lại trong các dịp lễ, nghi lễ và sinh hoạt cộng đồng.
Có thể nói, trong ký ức của người Chăm Bàu Trúc, Po Klaong Car là nhân vật đứng giữa hai thế giới, lịch sử và huyền thoại. Nếu trong thư tịch cổ, ông là người bạn, người đồng hành và vị đại thần trung thành của vua Po Klaong Girai, thì trong ký ức dân gian Bàu Trúc, ông lại trở thành người trao nghề, giữ nghề và che chở cho nghề gốm. Chính sự đan xen giữa những dấu tích lịch sử và những câu chuyện huyền thoại đã làm nên hình ảnh đặc biệt của Po Klaong Car, một nhân vật được cộng đồng tôn kính và ghi nhớ qua nhiều thế hệ.
Từ đất, lửa và đôi bàn tay, nghề gốm Bàu Trúc được trao truyền; từ ký ức và niềm tin của cộng đồng, hình bóng Po Klaong Car vẫn tiếp tục hiện diện trong đời sống của làng gốm hôm nay.
[1] Thư tịch cổ Chăm của ông Đổng Chức (thôn Chất Thường, xã Phước Hậu, tỉnh Khánh Hòa), được sưu tầm và chuyển ngữ bởi ông Quảng Văn Đại (thôn Chất Thường, xã Phước Hậu, tỉnh Khánh Hòa).
